Upominają się o majątki, ale można też na nich zarobić. Mowa o Żydach. Z każdym rokiem będzie przyjeżdżało ich na Zamojszczyznę coraz więcej. Zechcą pomodlić się przy grobie swojego rabina Jaakova Kranza, zwiedzą muzeum w synagodze, przejdą uliczkami, przy których mieszkali Perec i Róża Luksemburg. Pojadą do Bełżca, gdzie odmówią kadisz za krewnych, zamordowanych przez Niemców.

Nie będą mieli powodu, aby wspominać tylko smutne historie. Żydzi to nacja, która najczęściej będzie odwiedzała nasz region.
Warszawska Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego zabiega o ustawienie w Zamościu płyty nagrobnej Jaakova Kranza (Magida z Dubna). Kranz urodził się w 1749 r. na Wileńszczyźnie. Był wędrownym kaznodzieją. Nauczał m.in. w Międzyrzecu Podlaskim, Żółkwi, Włodawie, Chełmie, Wilnie. Najdłużej mieszkał w Dubnie, stąd przydomek. Był rabinem chasydzkim (nurt w judaizmie wykorzystujący elementy słowiańskiej kultury ludowej). Kranz, jak jemu podobni, zerwał z tradycją opierania kazań na Talmudzie, używając pojęć i przykładów zaczerpniętych z życia, a także przekazów ludowych i baśni.
Ze względu na przystępność nauk, które głosił, Magid z Dubna stał się bardzo popularny. Trzeba też powiedzieć, że siał ferment w głowach wiernych.

- To za jego sprawą w Tomaszowie Lubelskim wybrano chasydzkiego rabina Najhausa, wbrew zaleceniom władz carskich, które wolały przedstawiciela nurtu ortodoksyjnego - mówi historyk Robert Kuwałek, dyrektor Muzeum Miejsca Pamięci w Bełżcu (muzeum znajduje się na terenie byłego obozu zagłady, gdzie Niemcy w czasie II wojny światowej zamordowali ok. 500 tys. Żydów).
Kranz zmarł w 1804 r. w Zamościu i tutaj został pochowany. Jego grób znajduje się prawdopodobnie na terenie ogródka jordanowskiego przy ul. Partyzantów.
- Jeśli byłoby to możliwe, oprócz płyty nagrobnej można by wybudować w Zamościu też ohel Magida z Dubna (ohel, to w tradycji żydowskiej namiot, szczególna forma upamiętnienia zmarłych; teraz ohele są najczęściej budowane z cegieł - przyp. red.) - wyjaśnia Michael Schudrich, naczelny rabin Polski.
Z inicjatywą uczczenia w ten sposób Jaakova Kranza wyszli jego spadkobiercy. W Londynie działa fundacja, która zbiera środki na ten cel.

Jadą goście, jadą...
Jeśli przedsięwzięcie dojdzie do skutku, należy się spodziewać, że do Zamościa będą przyjeżdżały pielgrzymki Żydów z całego świata. Może nie tak liczne, jakie ciągną do Leżajska, gdzie jest grób Elimelecha, słynącego z cudów cadyka, ale jednak. Magid z Dubna mocy czynienia cudów nie miał, choć nie brakuje przykładów, że już od jego kazań, wiernym robiło się lżej na duszy.
Jednak nie ma co narzekać. Jak powiada księga: „Jest towar, znajdzie się kupiec”, co znaczy, że przynajmniej niektóre działające w Zamościu instytucje dzięki pielgrzymom, mogą zrobić dobry interes. Zresztą już teraz na tym korzystają. Każdego roku przyjeżdża do Zamościa co najmniej 2 000 Żydów (w grupach zorganizowanych). Najczęściej na miejsce noclegu wybierają hotele „Orbis Zamojski”, „Jubilat”, „Renesans”. Ale, choć cel podróży związany jest z historią Żydów, nie tylko oni przyjeżdżają do Zamościa i na Zamojszczyznę.

- W czerwcu ub. roku otwarto Muzeum Miejsce Pamięci. Do końca roku obiekt zwiedziło prawie 39 tys. osób, Żydów było ok. 1 900 - mówi Robert Kuwałek.
Jest dobrze, będzie jeszcze lepiej. W marcu zaczyna się sezon wycieczek szkolnych z Izraela. W programie nauczania młodych Żydów jest punkt mówiący o tym, iż historii swojego narodu najlepiej uczyć się tam, gdzie żył. A na Zamojszczyźnie takich miejsc nie brakuje. Oprócz Zamościa i Bełżca goście z Izraela, ale także m.in. z USA, Holandii, Wielkiej Brytanii, Francji odwiedzają np. Szczebrzeszyn, Frampol, Tarnogród, Józefów, Łaszczów, Biłgoraj, Tomaszów Lubelski, Hrubieszów, czyli miasta, w których były przed wojną największe gminy żydowskie. W Łaszczowie Żydzi stanowili ok. 96 proc. ludności (było ich ok. 1 200).
- Na Lubelszczyźnie mieszkało ok. 300 tys. Żydów, tyle co w całych Niemczech - mówi Robert Kuwałek.

Ziomkowie kombinują
O to, aby w poszczególnych miastach nie brakowało obiektów przypominających o tym, iż żyli w nich Żydzi, dbają gminy wyznaniowe i ziomkostwa. I tak, Organizacja Izraelskich Żydów z Zamościa i Okolic i Ich Potomków (ok. 1 500 osób) zamierza ufundować tablice pamiątkowe na domach, w których w Zamościu mieszkali Róża Luksemburg (sztandarowa postać klasyki socjalizmu) oraz pisarz Icchak Lejb Perec. Kłopot w tym, że na razie nie bardzo wiadomo, na których obiektach takie tablice należałoby umieścić. Zdania na ten temat są podzielone. Wiadomo, że Róża Luksemburg nie urodziła się w kamienicy przy ul. Staszica, ale w domu przy dzisiejszej ul. Kościuszki. Zdaniem Andrzeja Kędziory, dyrektora Archiwum Państwowego w Zamościu, Icchak Lejb Perec nie mieszkał na stałe w kamienicy, która teraz stoi przy ul. Pereca (przed wojną Żydowskiej).
- Tam na pewno mieszkał jego brat, ale Icchak często zmieniał miejsca pobytu. Z dokumentów, jakie posiadamy wynika, że mieszkał np. przy ul. Gminnej - tłumaczy Andrzej Kędziora.

Jakby tego było mało, w Izraelu trwają prace nad realizacją filmu na temat Pereca i Zamościa. Będzie on stanowił kolejną zachętę, aby Żydzi z Izraela, i nie tylko, odwiedzili Zamość. „Zamojskie lobby” w Izraelu jest dosyć znaczące. Pochodzący z Zamościa Yoram Golan, był swego czasu prezesem izraelskiej kinematografiii. Babcię z Zamościa (mieszkała przy ul. Ormiańskiej) miał Shlomo Aharonishky, szef izraelskiej policji. Rodzinnie z Zamościem związana jest Batya Meisler, żona znanego artysty rzeźbiarza Franka Meislera. Przewodnicząca Organizacji Izraelskich Żydów Eva Bar Zeev pochodzi natomiast z rodziny zamojskich drukarzy - Szperów.

Kultura, cebularze, mapki
Żydzi mają jeszcze inne powody, aby przyjeżdżać do Zamościa. W lipcu odbędzie się kolejna edycja Spotkań Kultur. Organizacją imprezy zajmują się: prezes zamojskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Maria Fornal oraz Marek Kołcon (wiceprezes). „Spotkania” przypomną o tym, że w Zamościu mieszkali m.in. Szkoci, Węgrzy, i co zrozumiałe Żydzi. Maria Fornal ma nadzieję, że w tym roku publiczności zaprezentuje się trio (altówka/skrzypce, akordeon, kontrabas) klezmerskie Kroke. Nazwa zespołu w języku jidysz oznacza Kraków. Kapela ma napięty program koncertów (poza Polską, Niemcy, Hiszpania, Wielka Brytania). Być może do Zamościa z polskimi muzykami przyjedzie wirtuoz skrzypiec, uczeń m.in. Yehudi Menuhina, Brytyjczyk Nigel Kennedy, którego tak urzekł krakowski Kazimierz (przed wojną dzielnica żydowska) i jego klimat, że tam zamieszkał. Stałym punktem programu wycieczek Żydów stanie się też zapewne zamojska synagoga.

Początkowo właścicielem obiektu miała być Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie, ale ostatecznie została nim Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Okazało się bowiem, że choć miasto przekazało gminie ok. 900 tys. zł na remont zabytku (w zamian za odstąpienie od roszczeń w stosunku do innych budynków, należących przed wojną do Gminy Żydowskiej), pieniądze przeznaczono na inny cel. Za sprawą ziomkostwa Żydów zamojskich, gmina została zmuszona do oddania synagogi fundacji. Gdzie podziały się pieniądze? Goszczący w ub.r. w Zamościu Yoram Golan nie potrafił na to pytanie odpowiedzieć, pocieszał się tylko, że fundacja właściwie zadba o obiekt.
- Chcielibyśmy, by budynek synagogi służył społeczności lokalnej, aby był znakiem wielokulturowego dziedzictwa Zamościa i miejscem pamięci o zamojskich Żydach - wyjaśnia Jan Kuberski z Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

Według Kuberskiego, w synagodze będzie muzeum Żydów, ale też znajdzie się miejsce dla lokalnych organizacji pozarządowych, zajmujących się kulturą.
O tym, że taka instytucja jest potrzebna, nikogo nie trzeba przekonywać. Na pewno dobrze zrobi poprawie stosunków polsko-żydowskich, które z racji roszczeń majątkowych, przedstawianych przez Gminy Wyznaniowe (patrz - ramka) nie są najlepsze. Na pewno dzięki takiej placówce Żydzi zechcą spędzić w Zamościu więcej niż jeden dzień (tak jest zazwyczaj) i zostawią pieniądze w zamojskich restauracjach, hotelach, sklepach.
Według Marii Fornal, to nie do końca prawda, że goście z Izraela, czy też Żydzi z innych państw korzystają tylko z kuchni oferującej koszerne potrawy. - Zawsze pytają, gdzie mogą kupić cebularze. Smakują im tradycyjne polskie dania, o tym powinni pamiętać właściciele restauracji - przekonuje Maria Fornal.

Na zyski na pewno mogą liczyć ci, którzy zainwestują w wydanie np. starych pocztówek, zdjęć (oczywiście zaleca się, aby byli na nich widoczni przedwojenni Żydzi). Zdaniem Marii Fornal, warto też wydać folder z mapką-szlakiem do zwiedzania. Mógłby się w nim znaleźć opis (koniecznie też w języku angielskim) miejscowości naszego regionu, z którymi związana jest historia narodu żydowskiego. - Kilka lat temu było takie wydawnictwo, nakład bardzo szybko został sprzedany. Przydałoby się wznowienie - mówi Maria Fornal.

Machniom?
Pod koniec lat 90. ugodę ze stroną żydowską zawarło miasto Zamość. Ustalono, że miasto odda synagogę przy ul. Zamenhofa 11 i zapłaci 900 tys. zł za dawną mykwę przy ul. Zamenhofa, bożnicę przy ul. Reja i gimnazjum hebrajskie przy ul. Żdanowskiej. Pieniądze już przekazano. Biblioteka wyprowadza się z synagogi. Budynek wkrótce wróci do prawowitych właścicieli.
W marcu ub.r. Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP za 45 tys. zł zrzekł się praw do budynku i gruntu pod synagogą w Szczebrzeszynie. Większość zapłaconej przez samorząd Szczebrzeszyna kwoty zostanie przeznaczona na renowację pobliskiego cmentarza żydowskiego.

W Biłgoraju Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP chciał odzyskać cmentarz żydowski przy ul. Konopnickiej oraz nieruchomości, na których stały niegdyś synagogi, domy modlitw, łaźnia rytualna, szkoły, dom chleba, dom rabina, przytułek dla starców. Budynki te zostały zniszczone przez hitlerowców zaraz na początku wojny, na ich miejscu powstały inne. Kirkut już wrócił w ręce Żydów. Nie udało nam się dowiedzieć, co będzie z pozostałymi działkami.
Roszczenia żydowskie dotyczą także Jarczowa. Chodzi o grunt, na którym stała zniszczona w czasie wojny bóżnica. Pobudowano na nim ośrodek zdrowia. W tej chwili właścicielem tej 19-arowej działki jest gmina Jarczów, która w zamian chce Żydom oddać inną działkę.

W Tarnogrodzie żydowskie roszczenia obejmują grunt i budynek dawnej synagogi, dzisiaj należące do gminy Tarnogród. Obecnie mieści się tam biblioteka, izba pamięci i sala wystawowa. Synagoga jest w tej chwili w dobrym stanie, w latach 80. przeszła gruntowną renowację. ZGWŻ chce także zwrotu cmentarza oraz paru bliżej nie zidentyfikowanych działek. Samorządowi proponuje zrzeczenie się wszelkich roszczeń w zamian za kwotę 80 tys. zł.
W dobrym stanie jest też synagoga w Józefowie. Dzisiaj w tym budynku znajduje się biblioteka i mały hotelik. Ją także ZGWŻ chciałby otrzymać z powrotem, podobnie jak miejscowy kirkut.

Żydzi zwrotu nieruchomości chcieli również w kilku innych miejscowościach, m.in. Łaszczowie, Tyszowcach, Komarowie, Gorzkowie, Żółkiewce, Horodle, Hrubieszowie, Tomaszowie Lubelskim.
ZN

Skomentuj ten artykuł

Drukuj ten artykuł

Autor: henry
Tytuł: LUDZIE OPAMIETAJCIE SIE !!