W połowie XV wieku, na tereny dzisiejszej Zamojszczyzny przybył ród, który w sto lat później wydał na świat swego najznakomitszego przedstawiciela, późniejszego kanclerza i hetmana wielkiego koronnego, Jana Sariusza Zamoyskiego - twórcę potęgi rodowej.
Zamoyscy są gałęzią rodziny Łaźnińskich herbu Jelita, pochodzących z województwa łęczyńskiego, z których Tomasz w 1447 roku kupił dwie wsie, w południowej części ziemi chełmskiej Wierzbę i Zamość, nazwany później Starym Zamościem. On też pierwszy nazwał się Zamoyskim, zachowując herb Jelita.
Legenda wiązała początki tego herbu z rycerzem Florianem m Szarym, przebitym w bitwie z Krzyżakami pod Płowcami (1331 r.) trzema włóczniami. Stąd wywodzi się przydomek Zamoyskich - Sariusz i dewiza herbowa "To mniej boli ".
Profesor Stanisław Grzybowski w biografii "Jan Zamoyski" (PWN 1994 r.) pisze natomiast, że osiadły w Starym Zamościu Tomasz ciężko pracował, kładąc podwaliny pod pomyślność rodu. Być może nie przypadkiem przydomek, jakim szczycić się mieli jego potomkowie - Sariusz - nasuwał bardziej prawdopodobne skojarzenie z łacińskim czasownikiem sarrio, uprawiać ziemię gracą lub motyką.
Tomasz miał dwóch synów, Macieja i Floriana. Maciej wybrał karierę wojskowa. Służył m.in. w oddziałach węgierskich Macieja Korwina. Jego drugi syn zajmował się gospodarką i był wójtem w Chomęciskach, Krasnem i Piaskach, leżących w ziemi chełmskiej. Obydwaj bracia używali nazwiska Zamoyski.
Synowie Floriana, którzy odziedziczyli majętności ojca to: Mikołaj ( 1472-1532) i Feliks (+ 1535). Pierwszy wybrał stan duchowny i można uważać, że zrobił w życiu karierę. Został bowiem protegowanym królowej Bony. Jako człowiek zdolny i wykształcony, piastował kilka niepoślednich funkcji. Był sekretarzem królewskim, referendarzem dworu królewskiego i kanonikiem krakowskim. Nie bez znaczenia dla pozycji ekonomicznej rodu były dochody z dwu probostw: gorajskiego i wojnickiego.
W roku 1527 darował bratu Feliksowi - Kulików, który ten sprzedał za 1000 zł dziedzicowi Szczebrzeszyna, Stanisławowi Kmicie.
Feliks, jak pisze o nim Danuta Wójcik - Góralska w książce pt." W służbie czterech monarchów ": '... wśród okolicznej szlachty cieszył się poważaniem, czego dowodem były piastowane przezeń urzędy ziemskie: wojskiego bełskiego i chełmskiego, łowczego chełmskiego, sędziego ziemskiego chełmskiego oraz podkomorzego chełmskiego. Był także poborcą bełskim i chełmskim... "
Fortuna jego stale rosła, miał więc czym obdzielić swych synów. Najstarszy Mikołaj zmarł w młodym wieku, Florian otrzymał w 1582 roku urząd chorążego ziemskiego chełmskiego, a trzeci syn, Stanisław (1519 -1572), ojciec Jana, (założyciela Zamościa), dostał Skokówkę z zamkiem i wsie Żdanów, Kalinowice, Tworyczów, Łętownię i połowę Pniowa.
Pierwsza wzmianka o Skokówce pochodzi z-roku 1450. Do rąk Zamoyskich dostała się w I 517, wraz z sąsiednimi wsiami. Na wzgórzu; oblanym od strony zachodniej wo dami rzeki Topornicy; a od południowego-wschodu wodami Łabuńki, stał obronny dwór, kryty wypalaną dachówką.
Okalał go rozległy mur z kamienia i cegły, broniący. dostępu niepożądanym gościom. Rzeki oblewające wzgórze schodziły się w obszernym stawie od strony północno-zachodniej. Takie położenie wzgórza skłoniło właścicieli Skokówki do wybudowania tam swojej siedziby.
Rodzinny Zamość wzbogacającego się Stanisława powstał na gruntach wsi Skokówka. W nagrodę za czynną służbę wojskową w walkach z Moskwą, Tatarami i Wołochami Zygmunt August obdarował go starostwami bełskim i zamechskim, a następnie uhonorował godnością kasztelana chełmskiego. W ten sposób pierwszy z rodu zasiadł między senatorami i doszedł do fortuny, która już się liczyła w ówczesnej Rzeczypospolitej.
Idąc z postępem czasu, dał wciągnąć się w nowinki religijne. Jak wielu ze szlachty stał się gorliwym wyznawcą kalwinizmu. W tej wierze wychowywał swoje dzieci, a miał ich kilkoro z Anną Herburtówną, primo voto Lipską. Pierwszy ich syn zmarł w wieku 19 lat. Pozostałe dwoje dzieci to: Jan Sariusz i Anna. Po śmierci pierwszej żony Stanisław wstąpił ponownie w związki małżeńskie z Anną Orzechowską. Z tego małżeństwa przyszła na świat córka Zofia. Tak więc jedyny syn, Jan Sariusz był spadkobiercą nadziei i fortuny ojca. Urodzony 19 marca 1542 roku na zamku w Skokówce, wsi nie opodal której w 38 lat później założył miasto Zamość.

W rodzinnej wsi Jan Zamoyski spędził tylko najmłodsze lata. jako mały chłopiec wysłany został na naukę do Krasnegostawu. Spośród rówieśników wyróżniał się pilnością. Okazał się pojętnym oraz zdolnym uczniem znanego pedagoga Wojciecha Ostrowskiego, w szkole katedralnej.
Ojciec marzył o większej karierze dla swego syna, chciał dać mu możliwie najlepsze wykształcenie i wychowanic. Gdy po staraniach udało mu się, znaleźć drogę do francuskiego dworu, nic omieszkał skorzystać z pierwszej okazji, by wysłać tam syna. Trzynastoletni chłopiec wyekspediowany domu, zaopatrzony przez ojca w liczne wskazówki, wyruszył do Paryża. Miał tam zostać paziem delfina, późniejszego króla Francji - Franciszka II.
O czteroletnim pobycie młodego Zamoyskiego w Paryżu nie zachowało się wiele szczegółów. Wiadomo, że nie interesowało go dworskie życie, a głód wiedzy zaprowadził na wykłady do Kolegium Królewskiego i Sorbony, Obydwie te uczelnie wywołały w Paryżu żywy ruch umysłowy, reprezentując dwa skrajne kierunki. Profesorami kolegium byli znakomici uczeni-humaniści. Sorbona w tym czasie hołdowała nadal średniowiecznej scholastyce. Dochodziło do ścierania się dwóch sprzecznych kierunków. Jak na swój wiek, Zamoyski był ogromnie pracowity żądny wiedzy, Oprócz przedmiotów humanistycznych studiował także matematyk, co świadczyło zarówno 0 jego wszechstronnych zainteresowaniach, jaki uzdolnieniach. Pozna! wielkość Arystotelesa i pod urokiem jego filozofii pozostał całe życie.
Minęły cztery lata W roku 1559 Jan Zamoyski powrócił do kraju. Po kilku miesiącach wyjechał na dalsze studia do Strasburga, na uczelnię mistrza Jana Sturma - sławnego humanisty i teologa protestanckiego. Studiował filologię grecką i uczył się retoryki (sztuki przemawiania), słuchał wykładów Jana Sturma.
Po kilkumiesięcznym pobycie w Strasburgu udał się do Włoch. Studia we Włoszech W nowy rozdział w jego życiu. Wybrał sławny wówczas uniwersytet w Padwie, założony w 1222 roku. Studiował na wydziałach: prawa i nauk wyzwolonych. Pierwszym faktem z jego pobytu w Padwie, który znamy, jest zakupienie 20 czerwca .156ł roku Pandektów, czyli zbioru fragmentów z pism jurystów rzymskich, wchodzących w skład Kodeksu Justyniana. Wśród społeczności uniwersyteckiej zyskał dużą popularność. 13 września 1561 roku Jan Zamoyski zostaje wybrany konsyliarzem nacji polskiej, to jest jej reprezentantem we władzach uczelni. Dwa miesiące później, w sprawie między dwoma profesorami Francesco Robortellim, filologiem Carlo Sygoniuszem, prawnikiem, reprezentował tego ostatniego w Wenecji i przed rektorem.
W październiku 1562 roku, dwudziestoletni student przemawiał na pogrzebie wybitnego chirurga i anatoma. profesora Gabriela Fallopiusa, swego, jak to sam określił, najbliższego przyjaciela. Znakomita, drukiem wydana mowa. tłumaczyła po części i, jakimi sposobami Zamoyski, w dobie wszechwładnego wpływu pięknej retoryki na serca i umysły, zdobywał popularność. Z każdym dniem studiów poszerzała się jego wiedza prawnicza. Nie ulega wątpliwości, te był to główny przedmiot studiów. Wśród jego mistrzów był Guido Panciroli, profesor prawa rzymskiego, ujmujący jego dzieje na podstawie wielkiej wiedzy historycznej i filologicznej oraz Tiberio Deciani, znakomity i niesłychanie populamy wśród młodzieży wykładowca prawa karnego.
Największe jednak znaczenie miał wpływ Sygoniusza. Uczony ten skierował młodego Polaka ku badaniom nad dziedziną niewątpliwie przyszłemu mężowi stanu potrzebniejszy niż rozważania prawnicze - nad historią ustroju dawnego Rzymu i jego republikańskich instytucji.
W roku 1563 ukazała się pierwsza praca literacka Jana Zamoyskiego, łacińskie dzieło De senatu romano - libri duo (O senacie rzymskim - ksiąg dwie). Dedykował ją Piotrowi Myszkowskiemu, sekretarzowi królewskiemu, który w tym czasie objął urząd podkanclerzego koronnego. Pierwsza z dwóch ksiąg dzieła Zamoyskiego traktuje o urzędzie senatora, jego powołaniu, stanowisku, prawach i obowiązkach. Druga mówi o posiedzeniach senatu, zakresie działalności i autorytecie. Jan Zamoyski miał także napisać wówczas i drugie dzieło, ukazujące sylwetkę doskonałego senatora, które niestety nie zachowało się. Interesował się także rzymskim sądownictwem i historia Kartaginy.